چای و ابریشم؛ هر دو شناسنامه لاهیجان‌اند

هنوز خورشید از پشت کوه‌های لاهیجان کامل بالا نیامده،اما زندگی در یکی از خانه‌های روستایی اطراف شهر آغاز شده است. اینجا برخلاف بسیاری از خانه‌ها، صبح با صدای تلویزیون یا رفت‌وآمد خیابان شروع نمی‌شود؛ صدای خش‌خش هزاران کرم ابریشم است که روی برگ‌های تازه توت می‌افتد.

کرم‌ها بی‌وقفه برگ می‌خورند و خانواده‌ای که سال‌هاست با نوغانداری روزگار می‌گذرانند، با دقت مراقب آنها هستند. برای این خانواده، برگ‌های سبز توت فقط خوراک کرم‌ها نیست؛ بخشی از درآمد خانه است.

لاهیجان را بیشتر با چای می‌شناسیم؛ شهری که نامش با باغ‌های سبز و عطر چای گره خورده است. اما اگر کمی از مسیرهای اصلی فاصله بگیریم و وارد روستاها و کوچه‌باغ‌های اطراف شهر شویم، هویت دیگری هم خودش را نشان می‌دهد؛ هویت ابریشم و نوغانداری.

سال‌ها پیش از اینکه چای به یکی از مهم‌ترین نمادهای گیلان تبدیل شود، نوغان و ابریشم بخشی از زندگی مردم این منطقه بود. درختان توت کنار خانه‌ها، جعبه‌های پرورش کرم ابریشم و پیله‌هایی که بعدتر راهی کارگاه‌های ابریشم‌کشی می‌شدند، بخشی از اقتصاد و زندگی خانواده‌های روستایی را شکل می‌دادند.

تا «کج چینی» همه پای کارند

علی‌آقا، یکی از نوغانداران لاهیجان، هنوز روزهایی را به یاد دارد که فصل نوغان، همه اعضای خانواده را دور هم جمع می‌کرد.

او در حالی که برگ‌های تازه توت را میان قفسه‌ها می‌گذارد، از سال‌هایی می‌گوید که نوغانداری کار یک نفر نبود؛ یکی برگ می‌چید، دیگری به کرم‌ها رسیدگی می‌کرد و زمان برداشت پیله‌ها، به زبان محلی تا زمان «کج چینی» همه اعضای خانواده پای کار بودند.

به گفته او، آن روزها خانه‌ها در فصل پرورش کرم ابریشم شلوغ‌تر بود و همه می‌دانستند چند هفته باید بیشتر در خانه بمانند و از این موجودات کوچک مراقبت کنند.

اما در سال های اخیر شرایط تغییر کرده است. بسیاری از جوانان روستاها برای تحصیل و اشتغال راهی شهرهایی مثل رشت و تهران شده‌اند و همین موضوع یکی از مشکلات جدی نوغانداری در گیلان و لاهیجان است.

شهرام درویشی، مدیر جهاد کشاورزی لاهیجان، نیز از کمبود نیروی کار روستایی، مهاجرت جمعیت روستاها و شیوع آفات به عنوان بخشی از چالش‌های نوغانداری یاد می‌کند.

پس متوجه می شویم که مشکل فقط کم شدن جمعیت روستا نیست. نوغانداری کاری نیست که بتوان آن را به چند ساعت کار روزانه محدود کرد. کرم ابریشم زمان خودش را دارد و باید در زمان مناسب تغذیه و مراقبت شود. برگ تازه توت هم باید به موقع به محل پرورش برسد.

بنابراین وقتی نیروی جوان از روستا خارج می‌شود، در واقع بخشی از نیروی انسانی زنجیره‌ای که سال‌ها در این منطقه شکل گرفته، از بین می‌رود.

اعداد هنوز از زنده بودن صنعت ابریشم می‌گویند

با وجود همه این مشکلات، آمارها نشان می‌دهد که نوغانداری هنوز در گیلان نفس می‌کشد.

سال گذشته بیش از ۱۰ هزار و ۸۷۰ جعبه تخم نوغان در گیلان توزیع شد و حاصل فعالیت نوغانداران استان، تولید بیش از ۴۰۶ تن پیله تر بود؛ محصولی که در نهایت به حدود ۶۵ تن نخ ابریشم خام تبدیل شد.

این اعداد شاید در یک جدول آماری ساده به نظر برسند، اما پشت هر کدام از آنها یک خانواده روستایی، تعدادی درخت توت در توتستان ها و هفته‌ها مراقبت و زحمت قرار دارد.

امسال نیز چرخه نوغانداری از ۹ اردیبهشت آغاز شد و تا ۳۱ اردیبهشت ادامه داشت. در این مدت، ۴ هزار و ۸۵۵ جعبه تخم نوغان میان نوغانداران در شهرستان‌های لاهیجان، لنگرود، سیاهکل، آستانه‌اشرفیه، رشت، شفت، فومن، صومعه‌سرا و بندرانزلی توزیع شد.

اما من فکر میکنم برای کسی که چند هفته از خانه و زندگی‌اش می‌زند تا پیله تولید کند، شاید هیچ عددی به اندازه قیمت خرید محصول اهمیت نداشته باشد.

نکته امیدوار کننده اینست که امسال شورای قیمت‌گذاری محصولات اساسی کشاورزی، قیمت تضمینی هر کیلوگرم پیله تر ابریشم در سال ۱۴۰۵ را ۶۰۵ هزار تومان تعیین کرده است. به نظرم این قیمت می‌تواند برای نوغاندار یک پیام مهم داشته باشد؛ اینکه هنوز می‌توان روی نوغانداری به عنوان یکی از فعالیت‌های اقتصادی روستا حساب کند، البته به شرط آنکه بازار خرید، تولید و حمایت از این زنجیره نیز همپای تولید پیش برود.

آفت؛ دشمنی که از باغ توت شروع می‌شود

اما طبق گفت و گویی که با علی آقا نوغاندار قدیمی یکی از روستاهای لاهیجان داشتم. متوجه شدم. آنچه در این پروسه کمتر به آن پرداخته شده، این است که درخت توت نقطه شروع این زنجیره ست. یعنی اگر باغ توت آسیب ببیند، در مرحله بعد کرم ابریشم و در نهایت تولید پیله آسیب خواهد دید.

حتی مدیر جهاد کشاورزی لاهیجان از خسارت آفات به باغ‌های توت در سال‌های اخیر می‌گوید؛ خسارتی که حتی در مواردی به درختان گردو نیز رسیده است.

می دانیم که مقابله با آفت اما در باغ توت به سادگی سم‌پاشی نیست. در فصل پرورش کرم ابریشم، برگ توت مستقیماً وارد چرخه تغذیه کرم‌ها می‌شود و استفاده نادرست از سموم می‌تواند تمام زحمات چند هفته‌ای نوغاندار را از بین ببرد.این موضوع شاید در نگاه اول ساده باشد، اما نشان می‌دهد حفظ صنعت ابریشم از جایی آغاز می‌شود که کمتر دیده می‌شود؛ از یک باغ توت و حتی یک درخت.

چای و ایریشم؛ میراث ماندگار لاهیجان

سال‌هاست درباره حفظ میراث گیلان حرف می‌زنیم؛ از چای و ابریشم گرفته تا شالیزارها و شیوه‌های سنتی زندگی روستایی.اما یک واقعیت را نمی‌توان نادیده گرفت؛ میراث با شعار زنده نمی‌ماند.حفظ میراث زمانی معنا پیدا می‌کند که صاحب آن میراث بتواند از آن امرار معاش کند.

به همین دلیل، آمار ۴۰۶ تن پیله تر و ۶۵ تن نخ ابریشم خام فقط اعداد تولیدی نیستند. این ارقام نشان می‌دهند که هنوز یک زنجیره اقتصادی در روستاهای گیلان فعال است؛ زنجیره‌ای که می‌تواند به اشتغال، حفظ باغ‌های توت و ماندگاری بخشی از هویت تاریخی منطقه کمک کند.اما این زنجیره ظریف به چند حلقه مهم نیاز دارد؛ نیروی انسانی، باغ‌های توت سالم، آموزش و دانش روز، حمایت و بازار مطمئن.

چای و ابریشم دو محصول متفاوت‌اند، اما هر دو بخشی از شناسنامه لاهیجان هستند.پشت هر فنجان چای، دست‌های پینه بسته باغداری قرار دارد که با رنج و تلاش بسیار گره خورده ست.
مروز در جعبه‌های کوچک پرورش کرم ابریشم، فقط یک فعالیت کشاورزی در جریان نیست؛ بخشی از یک میراث زنده است.
میراثی که اگر قرار باشد به نسل بعد برسد، نباید فقط در کتاب‌ها، عکس‌ها و جشنواره‌ها از آن یاد کنیم. باید کاری کنیم که دوباره در اقتصاد روستا جای خودش را پیدا کند.

آینده دور از انتظاری نیست که دوباره جوانی در یکی از روستاهای لاهیجان نهال توت بکارد، جعبه‌های تخم نوغان را در خانه‌اش بچیند و مطمئن باشد که حاصل زحماتش، بازار و قیمت قابل قبولی دارد.آن روز می‌توان گفت ابریشم لاهیجان فقط در تاریخ این شهر باقی نمانده؛ دوباره به زندگی مردم جان تازه ای داده ست.