کف سازی و آرام سازی خیابان پیرسرای رشت

سال ۱۳۹۱، نخستین پیاده راه مرکزی رشت با سنگفرش خیابان اعلم الهدی اجرا شد. و دو سال بعد نیز میدان شهرداری برچیده و پیاده راه فرهنگی رشت با سنگفرش بافت مرکزی شهر اجرا گردید.

سنگفرش این دو محور، آغاز پروژه بزرگ گردشگری پیاده ۷کیلومتری شهر رشت است که قرار است دو محله قدیمی رشت یعنی «کیاب و لب آب» را در یک محور پیاده و بازآفرینی عناصر هویتی این دو محور کلید خورد. اتصال این دو محله با بازآفرینی کاروانسراهای بازار رشت در اتصال با پیاده راه مرکزی میدان شهرداری و همچنین بازآفرینی باغ سبزه میدان و اتصال به محله پیرسرای فعلی تا محله چمارسرا ادامه خواهد یافت.

بنابراین، پروژه بزرگ شهرداری، ایجاد یک محور گردشگری پیاده رشت از شرقی ترین نقطه یعنی محله زرجوب با تکیه بر عنصر مذهبی بقعه خواهر امام آغاز می شود و با گذر از بازار مسگر ها و بازار بزرگ به پیاده راه فرهنگی مرکز شهر متصل شده و پس از عبور از محور پیاده اعلم الهدی و اتصال به سبزه میدان، از محور پیرسرا گذر کرده و با عبور از باغ تاریخی سالارمشکات، به تالاب عینک می‌رسد. بنابراین پروژه گردشگری رشت خط سیری است که از گردشگری مذهبی آغاز و به گردشگری طبیعی در تالاب عینک ختم می شود.

این پروژه ۷کیلومتری طی چند فاز در مدیریت شهری و حوزه بازآفرینی سازمان عمران شهرداری رشت در حال اجراست و سنگفرش محله پیرسرای رشت و آرام سازی خیابان اصلی این محله و جداره سازی مغازه های پیرسرا و حفظ و احیای خانه های تاریخی این محور، برنامه بلندت مدت شهرداری رشت می باشد.

مطالعات سنگفرش و کف سازی و جداره سازی محور اصلی پیرسرا، در سال ۱۳۹۵ از سوی شهرداری رشت انجام شد ولی پروژه به دلیل عدم همکاری ادارات خدمات رسان اجرا نشد. لازم به ذکر است پیش از اجرا می باید ادارتی همچون برق، گاز و آب و فاضلاب، تاسیسات خود را بازبینی و نسبت به تغییر مکان آن اقدام نمایند.

در سال جاری، مجدد موضوع کف سازی و سنگفرش محور پیرسرا از سوی سازمان عمران و بازآفرینی در دستور کار قرار گرفت و اکنون این سازمان بنا دارد علاوه بر سنگفرش پیرسرا، جداره سازی چند واحد تجاری را نیز به منظور الگوسازی اجرا نماید.

تاریخچه و عناصر هویتی محله پیرسرا

محله فعلی پیرسرای شهر رشت، بخش باقیمانده‌ی محله بزرگ کیاب می‌باشد. بر اساس نقشه‌ی ذوالفقارخان مهندس- که در سال ۱۲۴۹خورشیدی کشیده شده- محله کیاب بخش اعظم غربی‌ترین نقطه رشت بود و از سبزه میدان تا گوهررود در محدوده چمارسرا امتداد داشت و گذر فعلی پیرسرا، یکی از راسته بازارهای محور کیاب بود.

رشت طبق این نقشه – که قدیمی ترین نقشه موجود رشت است- رشت بین دور رودخانه زرجوب و گوهر رود به صورت خطی توسعه یافته است. بنابراین دو محله کیاب و لب آب بین دو رودخانه زرجوب و گوهر رود ایجاد و توسعه می یابد. بنابراین شاهد تمرکز جمعیتی و بناهای مسکونی، تجاری و مذهبی بین این دو خط می باشیم.خطی رشد کردن رشت بین این دو محدوده نشان می دهد نیاکان ما نیک می دانستند که خارج از این خط و به خاطر زمین های پست، خانه ها دچار آبگیری می شد.

طبق نقشه دوره ناصری،«باغ تاریخی سبزه میدان» درست در وسط این دو خط تمرکز مسکونی- جمعیتی قرار دارد و از همان زمان تاکنون به همین ابعاد باقی مانده است. تنها بناهای تاریخی دور میدان و برخی از المان های میانه باغ در طول تاریخی دچار تحول و یا تخریب شده است.

طبق نقشه دوره ناصری -که علاوه بر ممیزی املاک، جمعیت و نفوس و مسکن را هم دربرمی گرفت- محله چمارسرا و کیاب فعلی یک مجموعه درنظر گرفته شده است.
«تعداد نفوس این محله: ۴۲۶۵ نفر می باشد. از این تعداد ۲۱۶۳ نفر ذکور و تعداد ۲۱۰۲ نفر اناث ساکن هستند.»

وجه تسمیه پیرسرا

شادوران جهانگیر سرتیپ پور در کتاب «نام ها و نامدارهای گیلان» می‌نویسد: « نام محله‌ای در رشت، جانب غربی سبزه میدان، بعد از مسجد ملاعلی، گذرش در موازات خیابان بیستون و به نام پیری نامیده می‌شود که در آن کوی ساکن بوده و شاید مدفن وی همان باشد که در اتاقی مجاور محراب مسجد پیرسرا هنوز دیده می شود و به نام ملا رجب (مرد) معرفی شده است. این محله را در رشت آپیرسرا- آقاپیرسرا- می‌نامیدند.»

عناصر مذهبی پیرسرا

در گذشته(دوره قاجار)، محله پیرسرا مرکز فعالیت گروه حیدری بود که در تقابل با نعمتی هایی است که خود را منتسب به شاه نعمت الله ولی می دانند. خانه های میرزا مهدی خان گیگاسری و فرزندش یحیی خان گیگاسری- که از خان های منطقه شفت می باشند، مرکز فعالیت های این گروه مذهبی بوده است.

اکنون در گذر پیرسرا، دو مسجد تاریخی وجود دارد که هر دو بازسازی شده اند. یکی مسجد ملاعلی و دیگری مسجد بزرگ پیرسرا- که دومی از سوی شهرداری رشت در دهه ۷۰بازسازی و دیورا کشی شده است. در مسجد پیرسرا، اتاقک مجزایی در ضلع غربی مسجد هست که مدفن ملارجب قرار دارد که احتمالا پیشنماز این مسجد بوده باشد.
گذر پیرسرا تا قبل از احداث خیابان سام، به‌صورت یکپارچه تا گوهررود ادامه داشت و تا دریاچه عینک می رسید. با احداث خیابان سام در دهه ۴۰، محله درویش مخلص که آن هم مدفن پیری در آن محله بوده، ارتباط این دو محور قطع می شود.

خانه تاریخی آیت الله انشایی نیز از گذشته تاکنون، در ایام دهه اول محرم، مراسم عزاداری حسینی برگذار می شود.

گذر صنایع دستی

گذر اصلی پیرسرا، خیابان باریکی با تراکم جمعیتی بالاست. راسته بازار پیرسرا، از قدیم مرکز تولید و فروش صنایع دستی چوبی بود. هنوز هم چند خراط در این محور مشغول تولید صنایع چوبی هستند. ابتدای گذر پیرسرا از سمت سبزه میدان، مغازه «حسن مهتابی» است. او هنوز «دمبل» برای ورزش های باستانی و زورخانه ای می‌سازد. «مصطفی علیزاده»، خراط دیگری است که بعد از مسجد ملاعلی محمد در وسط پیرسرا، کارگاه نجاری دارد. وی در گذشته صنایع چوبی دست‌ساز به‌ویژه وسایل آشپزخانه می‌ساخت.
ایجاد بازارچه دائمی صنایع دستی، یکی از بخش‌های پروژه کلان بازآفرینی گذر پیرسراست. خوشبختانه در سال های اخیر، کسبه این محور، واحدهای تجاری خودر را به محل خرید و فروش صنایع دستی تبدیل کرده اند. در حال حاضر تعداد؟ واحد تجاری فروش صنایع دستی فعال هستند.

در این محله، بناها و خانه های تاریخی و المان های هویتی زیادی است که در جدول زیر به آنها اشاره می شود. علاوه بر بناهای یاد شده، در محورپیرسرا، خانواده های سرتیپ پور، از اعقاب امیرهدایت الله خان فومنی زندگی می گردند. در این محور همچنین شادوران فریدون پوررضا و بهزاد عشقی هم زندگی کرده اند. قهوه خانه‌های قدیمی پیرسرا پاتوق روزانه نصرت رحمانی و بهزاد عشقی (شاعر) بوده است.

برخی از عناصر هویتی محله پیرسرا

وجود بناهای تاریخی همچون؛ حمام روشن، حمام گلزار، عمارت والی و خانه های تاریخی نصرت رحمانی، شفیعی، گیگاسری، رستگار و … فرصت های خوبی است تا با بازآفرینی و احیای این بافت تاریخی به گردشگری رشت کمک نمود.

منابع:

مبرهن شفیعی، نیکروز «معرفی برخی ازخانه های تاریخی گیلان» رشت: فرهنگ ایلیا، چاپ اول: ۱۳۹۰٫
نیکوییه، محمود «رشت شهر باران» رشت: فرهنگ ایلیا، چاپ اول:۱۳۸۳ .
شیرمحمدی، مهری «خانه های تاریخی رشت» رشت: آهیل، چاپ سوم: ۱۴۰۱٫
وهانیان، روبرت «رشت به روایت پنج نقشه تاریخی» رشت: فرهنگ ایلیا، چاپ اول: ۱۴۰۴
تائب، سید حسن «بیمارستان های رشت» رشت: فرهنگ ایلیا، چاپ اول: ۱۳۸۴
سرتیپ پور، جهانگیر« نام ها و نامدارهای گیلان» رشت: گیلکان، ۱۳۷۱٫
هادی میرزانژاد موحد، سبزه میدان، باغی برای تمام فصول، گیله وا، شماره ۱۰۹٫