رشد و روند شهرسازی در رشت؛ چالش‌ها و فرصت‌ها

رشت، به‌عنوان مرکز استان گیلان و یکی از مهم‌ترین شهرهای شمالی ایران، طی دهه‌های اخیر شاهد تحولات گسترده‌ای در زمینه شهرسازی بوده است. رشد جمعیت، گسترش فضاهای مسکونی، افزایش ساخت‌وسازها و تغییرات در زیرساخت‌های شهری، این شهر را به سمت مدرنیزاسیون سوق داده است. بااین‌حال، توسعه شهری رشت همواره با چالش‌هایی همراه بوده که ناشی از رشد نامتوازن، حفظ هویت تاریخی و مدیریت منابع طبیعی است. در این مقاله، روند رشد شهر و چالش‌های شهرسازی رشت را بررسی خواهیم کرد.

۱. توسعه فیزیکی شهر و گسترش بی‌رویه حاشیه‌نشینی

رشد سریع جمعیت و افزایش مهاجرت به رشت، باعث گسترش فیزیکی این شهر به سمت حاشیه‌ها شده است. طی سال‌های اخیر، بسیاری از زمین‌های کشاورزی و باغات اطراف شهر به مناطق مسکونی و تجاری تبدیل شده‌اند. این روند، درحالی‌که پاسخگوی نیاز روزافزون به مسکن بوده، اما منجر به تخریب فضاهای سبز و کاهش اراضی کشاورزی شده است. یکی از مهم‌ترین مشکلات در این زمینه، رشد سکونتگاه‌های غیررسمی و گسترش بافت‌های فرسوده در حاشیه شهر است. بسیاری از این مناطق فاقد زیرساخت‌های مناسب شهری، خدمات بهداشتی و حمل‌ونقل عمومی کافی هستند که کیفیت زندگی ساکنان را تحت تأثیر قرار می‌دهد. برنامه‌ریزی اصولی و اجرای سیاست‌های بهسازی و نوسازی شهری، می‌تواند به کاهش مشکلات این مناطق کمک کند.

۲. چالش‌های ترافیکی و توسعه نامتوازن حمل‌ونقل شهری

یکی از مهم‌ترین چالش‌های شهرسازی در رشت، مشکلات ترافیکی و کمبود زیرساخت‌های حمل‌ونقل عمومی است. خیابان‌های مرکزی شهر، به‌ویژه در محدوده میدان شهرداری، خیابان مطهری، گلسار و تختی، در ساعات اوج ترافیک با ازدحام زیادی مواجه می‌شوند. نبود شبکه مترو و محدودیت‌های توسعه خیابان‌ها، باعث شده وابستگی به خودروهای شخصی افزایش یابد. در سال‌های اخیر، اقداماتی مانند توسعه خطوط اتوبوس‌رانی، ایجاد مسیرهای دوچرخه‌سواری و بهبود وضعیت پیاده‌راه‌ها انجام شده، اما همچنان نیاز به برنامه‌ریزی جامع‌تری برای کاهش مشکلات ترافیکی وجود دارد. یکی از راهکارهای پیشنهادی، گسترش حمل‌ونقل عمومی هوشمند، توسعه پایانه‌های برون‌شهری و اجرای طرح‌های پارک‌سوار در مبادی ورودی شهر است.

۳. تأثیر تغییرات اقلیمی و بحران آبگرفتگی در شهرسازی رشت

رشت، به دلیل موقعیت جغرافیایی خود، از جمله شهرهایی است که بیشترین میزان بارندگی را در ایران دارد. اما توسعه نامناسب شهری و مشکلات زیرساختی، باعث شده بارش‌های سنگین منجر به آبگرفتگی معابر و خیابان‌ها شود. عدم مدیریت صحیح رواناب‌های سطحی، نبود سیستم فاضلاب کارآمد و ساخت‌وسازهای نامتوازن در حریم رودخانه‌ها، از عوامل تشدیدکننده این معضل هستند.یکی از مهم‌ترین اقدامات برای مقابله با این چالش، به‌کارگیری سیستم‌های نوین زهکشی و جمع‌آوری آب‌های سطحی، توسعه فضاهای نفوذپذیر و حفظ حریم رودخانه‌ها است. همچنین، در طراحی و اجرای پروژه‌های عمرانی جدید، باید مسائل محیط‌زیستی و اقلیمی به‌صورت جدی مورد توجه قرار گیرد.

۴. نوسازی بافت‌های فرسوده و حفظ هویت معماری شهر

رشت دارای بافت قدیمی ارزشمندی است که شامل بناهای تاریخی، خانه‌های قدیمی و کوچه‌های باریک با معماری سنتی است. بااین‌حال، عدم رسیدگی کافی، تغییر کاربری‌های غیراصولی و تخریب تدریجی این بناها، باعث از بین رفتن هویت تاریخی شهر شده است. در برخی مناطق، ساخت‌وسازهای جدید بدون در نظر گرفتن اصول معماری بومی و هویت شهری انجام شده که باعث ناهماهنگی در سیمای شهر شده است. به‌عنوان مثال، در محدوده میدان شهرداری و سبزه‌میدان، برخی ساختمان‌های مدرن با معماری ناهماهنگ، چهره تاریخی منطقه را تحت تأثیر قرار داده‌اند. برای حفظ هویت معماری شهر، مرمت اصولی بناهای تاریخی، تعیین ضوابط مشخص برای ساخت‌وساز در محدوده‌های قدیمی و تشویق سرمایه‌گذاران به احیای بافت سنتی، می‌تواند تأثیر مثبتی بر سیمای شهری داشته باشد.

۵. توسعه پایدار و ضرورت ایجاد فضای سبز شهری

با گسترش شهر و افزایش ساخت‌وسازها، میزان فضای سبز در رشت کاهش یافته است. باغ‌های قدیمی و زمین‌های کشاورزی که زمانی جزئی از اکوسیستم شهری محسوب می‌شدند، جای خود را به ساختمان‌های مسکونی و تجاری داده‌اند. این موضوع علاوه بر تأثیرات زیست‌محیطی، باعث کاهش کیفیت زندگی شهروندان نیز شده است. افزایش سرانه فضای سبز، توسعه پارک‌های شهری و حراست از باغ‌های قدیمی، از جمله اقداماتی است که باید در اولویت برنامه‌های شهرسازی قرار گیرد. اجرای طرح‌هایی مانند ایجاد بام‌های سبز، توسعه دیوارهای سبز در ساختمان‌ها و احداث پارک‌های محلی، می‌تواند به بهبود شرایط زیست‌محیطی شهر کمک کند.

نتیجه‌گیری

رشد و توسعه شهر رشت، طی دهه‌های اخیر با چالش‌ها و فرصت‌های مختلفی همراه بوده است. گسترش شهر به سمت حاشیه‌ها، مشکلات ترافیکی، بحران آبگرفتگی، از بین رفتن هویت تاریخی و کاهش فضای سبز، از مهم‌ترین دغدغه‌های شهرسازی این شهر هستند. برای رسیدن به توسعه پایدار، لازم است برنامه‌ریزی جامع‌تری در زمینه مدیریت شهری، حمل‌ونقل عمومی، حفظ میراث فرهنگی و بهبود زیرساخت‌های زیست‌محیطی انجام شود. در این مسیر، مشارکت شهروندان، همکاری بین نهادهای دولتی و بهره‌گیری از فناوری‌های نوین، می‌تواند رشت را به شهری پایدار، زیبا و هماهنگ با طبیعت تبدیل کند.