قاچاق چوب از جنگل ، علل و مسیر پیش رو

بر اساس مطالعات مختلف انجام شده علل مختلفي مانند حضور دام در جنگل، افزایش نرخ رشد جمعیت، نبود قوانین شفاف و قابل اجرا، تبدیل اراضي جنگلي به زمین‌های کشاورزی، انجام ندادن فعالیت‌های آموزشي و ترویجي، اجرای طرح‌های عمراني در راستای خدمت به جنگل نشینان و قطع درختان توسط جنگل نشینان به‌عنوان علل کاهش سطح جنگل¬های شمال ایران ذکر شده است.

در کنار عوامل فوق یکي از مهم‌ترین عوامل تخریب در جنگل‌های شمال ایران را می‌توان قاچاق چوب ذکر کرد. عموماً هر نوع برداشت که توسعه پایدار جنگل را دچار مشکل نماید می‌تواند به‌عنوان برداشت غیرقانوني و قاچاق تلقي شود. در کشورهای درحال‌توسعه، کساني که به کار قاچاق چوب مشغول هستند به‌طور تقریبي به دو گروه تقسیم شوند: کساني که درختان را برای استفاده شخصي خود می‌برند و کساني که برای کسب درآمد به قطع درخت مبادرت می‌نمایند. در مورد اول برداشت غیرقانوني ریشه در فقر جوامع جنگل نشینان دارد. چوب برای سوخت، برای پخت‌وپز و گرمایش و به‌عنوان مصالح ساختماني برای مسکن و سایر ساختمان‌های روستایي مورداستفاده قرار می‌گیرد درحالی‌که در حالت دوم قاچاق چوب توسط افراد متمول و به‌طور سازمان‌یافته انجام می‌شود. تمایز میان این دو گروه مهم است، زیرا آن‌ها انگیزه‌ها و روش‌ها کاملاً متفاوت برای قاچاق چوب دارند و بنابراین اقدامات اصلاحي برای کنترل قاچاق چوب نیز باید متفاوت باشد.

علیرغم اینکه شواهد عیني و اطلاعات قانوني نشان می‌دهد که برداشت‌های غیرقانوني در جنگل‌های ایران در حال افزایش است. با حذف بهره برداری قانونی از جنگل‌های شمال ایران و نیاز روزافزون روستائیان، جنگل¬نشینان و صنایع کوچک و بزرگ وابسته به محصولات چوبي به نظر می‌رسد که روند قاچاق چوب در آینده تغییر یابد.

اشتغال از مسائل مهم زندگي انسان است که در جوامع مختلف به‌صورت گوناگوني نمود پیدا کرده است. در کشورهای درحال‌توسعه به علت عواملي مانند نابرابری ناشي از توزیع غیرعادلانه درآمدها، امکانات و فرصت‌ها بین اقشار مختلف پدیده‌هایی مانند مهاجرت، آسیب‌های اجتماعي، تشدید فقر،… را به دنبال دارد. اشتغال نیروی انساني مهم‌ترین و اصلی‌ترین هدف برای پیشگیری از هدر رفت توانایی‌های افراد جامعه در هر کشوری است و از طرفي بیکاری زمینه‌ساز بسیاری از نابسامانی‌ها ازجمله قاچاق است.قاچاق چوب به‌عنوان یکي از معضلات گذشته و حال جنگل‌های شمال ایران بوده است و از این طریق تأثیر منفي بر جنگل، اقتصاد چوب و محیط‌زیست جنگل‌های شمال ایران گذاشته است . درآمد مالي حاصل از این کار باعث فساد گسترده در این زمینه و به‌تبع آن درگیری‌های اجتماعي بوده است. هرچند آمار دقیقي از حجم چوب قاچاق شده از جنگل‌های شمال ایران در دسترس نیست ولي بی‌تردید قاچاق چوب می‌تواند نقش مهمي در تخریب جنگل های شمال ایران داشته باشد. هرچند تلاش‌های زیادی در خصوص مبارزه با معضل قاچاق چوب در جنگل‌های شمال ایران شده است ولي هنوز مراکز مصرف چوب بسیاری وجود دارند که به‌راحتی چوب آلات قاچاق را خریداری نموده و مصرف می‌نمایند.

با تعطیلي طرح‌های جنگلداری و خروج مجریان طرح‌های جنگلداری به نظر می‌رسد که خروج غیرقانوني چوب و قاچاق آن به‌صورت گسترده به مشکلي بزرگ برای جنگل‌های شمال کشور تبدیل شده است. با اجرای توقف برداشت چوب از جنگل‌های شمال ایران و نیاز مراکز مصرف چوب به چوب‌های پهن‌برگ قسمتی از نیاز این مراکز از طریق قاچاق تأمین می‌شود.

امروزه قاچاق چوب در کنار سایر عوامل یکی از علل اصلی تهدیدکننده جنگل‌ها است که علاوه برای کاهش درجه و ارزش جنگل‌ها منجر به جنگل‌زدایی و از بین رفتن جنگل می‌گردد البته در این بین نمی‌توان از نقش مشکلات اقتصادی- اجتماعی چشم‌پوشی کرد.. نتایج مطالعات انجام شده نشان می دهد که بیکاری و نیاز به درآمد (بخصوص در بین جوانان)، فساد اداری، طمع سودجویان، فقر جنگل نشینان و عدم برخورد مؤثر با عوامل قاچاق چوب به‌عنوان مهم‌ترین عوامل تأثیرگذار در بروز قاچاق چوب در استان گیلان هستند
.

امروزه مشارکت جامعه در مدیریت مؤثر جنگل و کنترل فعالیت‌های غیرقانونی در بسیاری از کشورهای در حال توسعه به‌عنوان فعالیت های حیاتی در نظر گرفته می‌شود زیرا ساکنان محلی بیشتر از سایر مردم در معرض این عوامل قرار دارند. جوامع محلی درعین‌حالی که می‌توانند مسئول جنگل‌زدایی و تخریب جنگل باشند بیشتر در معرض آسیب‌های ناشی از آن‌هم قرار دارند. ازآنجایی‌که فقر و بیکاری در کشور، به‌ویژه در مناطق روستایی مجاور مناطق جنگلی وجود دارد ، فعالیت‌های غیرقانونی جنگل و ورود به جنگل معمول است و بی‌تردید چالش‌های عمده‌ای را برای پایداری منابع جنگل در کشور ایجاد می‌کند و در این میان نقش نرخ بیکاری بخصوص جوانان بر مشکل فوق می‌افزاید. با شناسایی عوامل موثر بر قاچاق چوب در استان گیلان ضرورت استفاده از راهکاری مبارزه با این عوامل در راستای کاهش نرخ قاچاق چوب در استان بیش‌ازپیش احساس می‌شود. کاهش بیکاری در جوامع جنگل نشین و به‌کارگیری آنان در طرح‌های مدیریت جنگل، کنترل گلوگاه‌های فسادخیز، برقراری امکان مشارکت جنگل نشینان و ذی‌نفعان در مدیریت جنگل، ،تأمین نیرو و امکانات و هم‌چنین تخصیص اعتبارات بیشتر به کارکنان یگان حفاظت، استمرار طرح‌های جنگلداری و برخورد مؤثر با تمامي عوامل شبکه قاچاق و حمایت دستگاه قضایي به‌صورت تمام‌قد از مأمورین منابع طبیعي را می‌تواند از راهکاری جلوگیری از قاچاق چوب ذکر نمود.